საპროცესო შეთანხმება

საპროცესო შეთანხმება საქართველოში -ადვოკატის როლი - ადვოკატი ნათია ნაკაშიძე

ავტორი: ადვოკატი ნათია ნაკაშიძე
საქართველოსადვოკატთაასოციაციისსაერთოსპეციალიზაციისადვოკატი (სიითი №10634) არბიტრი | მედიატორი | Nakashidze & Partners-ისდამფუძნებელიდამმართველიპარტნიორი

საპროცესო შეთანხმება - რა არის საპროცესო შეთანხმება და რატომ არის ამ ინსტიტუტის სწორი გაგება კრიტიკულად მნიშვნელოვანი?

საპროცესო შეთანხმება საქართველოს სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ინსტიტუტია. პრაქტიკაში სწორედ ამ მექანიზმით სრულდება სისხლის სამართლის საქმეების მნიშვნელოვანი ნაწილი. მიუხედავად ამისა, მოქალაქეთა დიდ ნაწილს არ აქვს სრული წარმოდგენა იმაზე, თუ რა არის საპროცესო შეთანხმება, რა სამართლებრივი შედეგები ახლავს მას, როდის არის მისი გაფორმება მიზანშეწონილი და როდის შეიძლება ბრალდებულის ინტერესებს მნიშვნელოვნად აზიანებდეს.

ხშირად ბრალდებული მძიმე ფსიქოლოგიური ზეწოლის, შიშის, დროის სიმცირის ან არასაკმარისი ინფორმაციის გამო თანხმდება საპროცესო შეთანხმებას ისე, რომ ბოლომდე არ აცნობიერებს მის სამართლებრივ შედეგებს. ასეთი გადაწყვეტილება შეიძლება გავლენას ახდენდეს არა მხოლოდ მიმდინარე სისხლის სამართლის საქმეზე, არამედ მომავალ პროფესიულ საქმიანობაზე, სახელმწიფო სამსახურში დასაქმებაზე, საერთაშორისო გადაადგილებაზე, სავიზო პროცედურებზე, ბიზნესსაქმიანობასა და ზოგიერთ შემთხვევაში უცხო სახელმწიფოში ბინადრობის ან მოქალაქეობის მიღების პროცესზეც.

სწორედ ამიტომ, საპროცესო შეთანხმებაზე დათანხმებამდე აუცილებელია საქმის ინდივიდუალური შეფასება გამოცდილი სისხლის სამართლის ადვოკატის მიერ.

რა არის საპროცესო შეთანხმება?

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის თანახმად, საპროცესო შეთანხმება არის ბრალდებულსა და პროკურორს შორის წერილობითი შეთანხმება, რომელიც ძალაში შედის მხოლოდ სასამართლოს მიერ მისი დამტკიცების შემდეგ. სასამართლო ვალდებულია შეამოწმოს, რომ შეთანხმება დადებულია ნებაყოფლობით, ძალადობის, დაშინების, მოტყუებისა და უკანონო დაპირების გარეშე, ხოლო ბრალდებული ნებაყოფლობით აღიარებს ბრალს.

ეს ნიშნავს, რომ საპროცესო შეთანხმება არ არის მხოლოდ პროკურორისა და ბრალდებულის შეთანხმება  საბოლოო გადაწყვეტილებას იღებს სასამართლო, რომელიც იცავს კანონისა და სამართლიანი პროცესის მოთხოვნებს.

რა პრინციპებს იცავს საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი?

საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტი უნდა განიმარტოს არა იზოლირებულად, არამედ სისხლის სამართლის პროცესის ფუნდამენტური პრინციპების კონტექსტში.

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი იცავს: პიროვნების ღირსების ხელშეუხებლობას; უდანაშაულობის პრეზუმფციას; სამართლიანი სასამართლოს უფლებას; მხარეთა თანასწორობასა და შეჯიბრებითობას; მტკიცებულებათა თავისუფალი შეფასების პრინციპს.

ეს ნიშნავს, რომ საპროცესო შეთანხმება ვერ ჩაანაცვლებს სამართლიანი მართლმსაჯულების ძირითად გარანტიებს.

უდანაშაულობის პრეზუმფცია და საპროცესო შეთანხმება

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მუხლი 5 ადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრინციპს უდანაშაულობისპრეზუმფციას. პირი უდანაშაულოდ ითვლება მანამ, სანამ მისი დამნაშავეობა კანონიერ ძალაში შესული გამამტყუნებელი განაჩენით არ დადასტურდება. ამავე მუხლის მიხედვით, ბრალდებულს არ ეკისრება საკუთარი უდანაშაულობის მტკიცების ვალდებულება, ხოლო ყველა გაუქარწყლებელი ეჭვი უნდა გადაწყდეს მის სასარგებლოდ.

ამიტომ საპროცესო შეთანხმებაზე დათანხმება არ უნდა ეფუძნებოდეს მხოლოდ შიშს ან ვარაუდს, რომ სასამართლო აუცილებლად გამოიტანს გამამტყუნებელ განაჩენს. გადაწყვეტილება უნდა მიიღებოდეს მტკიცებულებების, საქმის პერსპექტივისა და სამართლებრივი რისკების სრულყოფილი შეფასების შემდეგ.

საკმარისია თუ არა მხოლოდ ბრალის აღიარება?

ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მცდარი წარმოდგენაა, რომ ბრალდებულის აღიარება ავტომატურად ნიშნავს დამნაშავეობას.

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის მუხლი 13 პირდაპირ ადგენს, რომ ბრალდებულისაღიარება, თუისსხვამტკიცებულებებითარდასტურდება, არარისსაკმარისიგამამტყუნებელიგანაჩენისგამოსატანად. განაჩენი უნდა ეფუძნებოდეს ერთმანეთთან შეთანხმებულ, აშკარა და დამაჯერებელ მტკიცებულებათა ერთობლიობას, რომელიც პირის ბრალეულობას გონივრულ ეჭვს მიღმა ადასტურებს.

ეს ნორმა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ადვოკატის როლს. გამოცდილი ადვოკატი ვალდებულია შეაფასოს, არსებობს თუ არა რეალურად ისეთი მტკიცებულებები, რომლებიც ბრალდების პოზიციას ამყარებს, თუ ბრალდებულის აღიარება ერთადერთი საფუძველია.

რა ამოწმებს სასამართლო საპროცესო შეთანხმების დამტკიცებისას?

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის 212-ემუხლის თანახმად, სასამართლო საპროცესო შეთანხმების დამტკიცებამდე ვალდებულია დარწმუნდეს, რომ: შეთანხმება დადებულია ყოველგვარი ძალადობის, წამების, არაადამიანური ან დამამცირებელი მოპყრობის, დაშინების, მოტყუებისა და უკანონო დაპირების გარეშე; შეთანხმება ნებაყოფლობით არის დადებული; ბრალდებული ნებაყოფლობით აღიარებს ბრალს; არსებობს საქმის არსებითი განხილვის გარეშე განაჩენის გამოსატანად საკმარისი მტკიცებულებები.

შესაბამისად, სასამართლო არ ასრულებს მხოლოდ ფორმალურ ფუნქციას. მას ეკისრება ვალდებულება, რეალურად შეამოწმოს, დაცულია თუ არა ბრალდებულის უფლებები.

რჩება თუ არა ნასამართლეობა?

ეს არის კითხვა, რომელსაც პრაქტიკაში თითქმის ყველა ბრალდებული სვამს.

პასუხი დამოკიდებულია კონკრეტულ საქმეზე.

თუ საპროცესო შეთანხმების საფუძველზე სასამართლო გამოიტანს გამამტყუნებელგანაჩენს, პირის ნასამართლეობის საკითხი განისაზღვრება საქართველოს სისხლის სამართლის კოდექსის შესაბამისი ნორმებით.

ამიტომ მოქალაქემ უნდა იცოდეს, რომ საპროცესო შეთანხმება ყოველთვის არ ნიშნავს „საქმის უპრობლემოდ დასრულებას“. მას შეიძლება ახლდეს ისეთი სამართლებრივი შედეგები, რომლებიც მომავალში მნიშვნელოვან გავლენას მოახდენს მის უფლებრივ მდგომარეობაზე.

საერთაშორისო პრაქტიკა - როგორ რეგულირდება საპროცესო შეთანხმება სხვა ქვეყნებში?

ამერიკის შეერთებული შტატები (Plea Bargaining) აშშ-ში Plea Bargaining სისხლის სამართლის მართლმსაჯულების სისტემის ერთ-ერთი ცენტრალური ინსტიტუტია. საქმეების დიდი ნაწილი სრულდება სწორედ ბრალდებულისა და პროკურორის შეთანხმებით. მიუხედავად ამისა, ამერიკულ სასამართლოებს ეკისრებათ ვალდებულება, დარწმუნდნენ, რომ ბრალის აღიარება არის ნებაყოფლობითი, გაცნობიერებულიდაინფორმირებული.

იტალია (Patteggiamento) იტალიის სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსი ითვალისწინებს Patteggiamento-ს, რომლის ფარგლებში ბრალდებულსა და პროკურორს შეუძლიათ შეთანხმდნენ სასჯელზე. სასამართლო ამ შემთხვევაშიც ამოწმებს შეთანხმების კანონიერებასა და დასაბუთებულობას და მხოლოდ ამის შემდეგ ამტკიცებს მას.

გერმანია (Verständigung im Strafverfahren) გერმანიაში სისხლის სამართლის პროცესში დაშვებულია შეთანხმება (Verständigung), თუმცა იგი მკაცრად ექვემდებარება სასამართლოს კონტროლს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ბრალდებულის ინფორმირებულ თანხმობას და სამართლიანი პროცესის უზრუნველყოფას.

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს (ECHR) მიდგომა

ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არ კრძალავს საპროცესო შეთანხმების ინსტიტუტს. თუმცა სასამართლოს პრაქტიკით ჩამოყალიბებულია მნიშვნელოვანი სტანდარტი: ევროპისადამიანისუფლებათაკონვენციისმე-6 მუხლით გარანტირებული სამართლიანი სასამართლოს უფლება უნდა იყოს დაცული მაშინაც, როდესაც ბრალდებული ბრალს აღიარებს ან შეთანხმებას დებს.

ECHR განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებს შემდეგ საკითხებზე: იყო თუ არა ბრალდებულის თანხმობა ნებაყოფლობითი; ესმოდა თუ არა მას შეთანხმების შედეგები; ჰყავდა თუ არა ეფექტიანი დამცველი; შეეძლო თუ არა დამოუკიდებელი გადაწყვეტილების მიღება; განხორციელდა თუ არა სასამართლოს რეალური კონტროლი შეთანხმებაზე.

ეს მიდგომები სრულად შეესაბამება საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კოდექსის იმ მოთხოვნებს, რომლებიც სასამართლოს ავალდებულებს შეამოწმოს შეთანხმების კანონიერება და ნებაყოფლობითობა.

თუ თქვენ ან თქვენი ოჯახის წევრი მონაწილეობს სისხლის სამართლის საქმეში, დაგეკისრათ ბრალდება ან პროკურატურა გთავაზობთ საპროცესო შეთანხმების გაფორმებას, გადაწყვეტილების მიღებამდე რეკომენდებულია მიიღოთ დამოუკიდებელი და პროფესიული სამართლებრივი კონსულტაცია. თითოეული სისხლის სამართლის საქმე ინდივიდუალურ შეფასებას საჭიროებს, რადგან ერთი შეხედვით მსგავს საქმეებშიც კი სამართლებრივი შედეგები შეიძლება არსებითად განსხვავდებოდეს.

რატომ არის გამოცდილი სისხლის სამართლის ადვოკატის მონაწილეობა აუცილებელი?

საქართველოს სისხლის სამართლის საპროცესო კანონმდებლობა საპროცესო შეთანხმების გაფორმებისას განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს ბრალდებულის დაცვის უფლებას. სწორედ ამიტომ, საპროცესო შეთანხმების პროცედურა დაკავშირებულია ბრალდებულის ადვოკატით უზრუნველყოფასთან და სასამართლო ამოწმებს, რომ ბრალდებულმა გადაწყვეტილება ინფორმირებულად და ნებაყოფლობით მიიღო. დაცვის უფლება სამართლიანი სასამართლოს ერთ-ერთი ფუნდამენტური გარანტიაა.

თუმცა მხოლოდ ადვოკატის ფორმალური მონაწილეობა საკმარისი არ არის. პრაქტიკაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს კვალიფიციური და გამოცდილი სისხლის სამართლის ადვოკატის ჩართულობას. გამოცდილი ადვოკატი შეისწავლის საქმის ყველა გარემოებას, გააანალიზებს მტკიცებულებებს, შეაფასებს ბრალდების პერსპექტივას, გამოავლენს შესაძლო საპროცესო დარღვევებს და, საჭიროების შემთხვევაში, აწარმოებს მოლაპარაკებას პროკურატურასთან ბრალდებულისთვის უფრო ხელსაყრელი საპროცესო შეთანხმების პირობების მისაღწევად.

არანაკლებ მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ყველა საქმეში საპროცესო შეთანხმება არ წარმოადგენს საუკეთესო გამოსავალს. არის შემთხვევები, როდესაც საქმის მასალების, მტკიცებულებებისა და სასამართლო პრაქტიკის დეტალური ანალიზის შემდეგ გამოცდილი ადვოკატი კლიენტს არ ურჩევს საპროცესო შეთანხმების გაფორმებას, რადგან არსებობს რეალური შესაძლებლობა სასამართლოში ბრალდების უარყოფის, უდანაშაულობის დამტკიცების, ქმედების განსხვავებული სამართლებრივი კვალიფიკაციის, პასუხისმგებლობის შემამსუბუქებელი გარემოებების გამოყენების ან არსებითი განხილვის შედეგად უფრო ხელსაყრელი შედეგის მიღწევის.

სწორედ ამიტომ, გადაწყვეტილება საპროცესო შეთანხმების გაფორმების შესახებ არასოდეს უნდა მიიღოთ მხოლოდ იმ საფუძველზე, რომ მსგავსი შეთავაზება პროკურატურამ გააკეთა. თითოეული საქმე ინდივიდუალურია და მოითხოვს პროფესიულ სამართლებრივ შეფასებას. მხოლოდ საქმის მასალების სრულყოფილად გაცნობის, მტკიცებულებების ანალიზისა და მოქმედი კანონმდებლობისა და სასამართლო პრაქტიკის შეფასების შემდეგ არის შესაძლებელი ობიექტურად განისაზღვროს, რომელი სტრატეგია იქნება თქვენი ინტერესებისთვის ყველაზე ეფექტური.

თუ თქვენ ან თქვენი ოჯახის წევრი ბრალდებულია სისხლის სამართლის საქმეზე და განიხილება საპროცესო შეთანხმების გაფორმება, გადაწყვეტილების მიღებამდე მიიღეთ პროფესიული სამართლებრივი შეფასება. თითოეული საქმე ინდივიდუალურია და მხოლოდ საქმის მასალების სრულყოფილი შესწავლის შემდეგ შეიძლება განისაზღვროს, არის თუ არა საპროცესო შეთანხმება საუკეთესო გამოსავალი, თუ მიზანშეწონილია საქმის არსებითი განხილვა და დაცვის სხვა სტრატეგიის არჩევა.

ადვოკატი ნათიანაკაშიძე - საქართველოს ადვოკატთა ასოციაციის საერთო სპეციალიზაციის ადვოკატი (სიითი №10634), არბიტრი, მედიატორი და Nakashidze & Partners-ის დამფუძნებელი და მმართველი პარტნიორი, გთავაზობთ სისხლის სამართლის საქმეებზე სრულ იურიდიულ მომსახურებას, მათ შორის საქმის სამართლებრივ ანალიზს, დაცვის სტრატეგიის შემუშავებას, საპროცესო შეთანხმების შეფასებას, პროკურატურასთან მოლაპარაკებას და სასამართლოში