უდანაშაულობის პრეზუმფცია - კანონის ფუნდამენტური პრინციპი და მისი მნიშვნელობა საქართველოში

რას გულისხმობს უდანაშაულობის პრეზუმფცია?

უდანაშაულობის პრეზუმფცია არის სამართლის ერთ-ერთი უმთავრესი საყრდენი, რომელიც იცავს თითოეულ ადამიანს უსაფუძვლო ბრალდებისგან და უზრუნველყოფს სამართლიანი სასამართლოს უფლებას. საქართველოს კონსტიტუციის 31-ე მუხლის მე-5 პუნქტის მიხედვით:

„ადამიანი უდანაშაულოდ ითვლება, ვიდრე მისი დამნაშავეობა არ დამტკიცდება კანონით დადგენილი წესით, კანონიერ ძალაში შესული სასამართლოს გამამტყუნებელი განაჩენით.“

ეს პრინციპი მოქმედებს სისხლის სამართლის პროცესის ყველა ეტაპზე - გამოძიებიდან საბოლოო განაჩენამდე. ის ავალდებულებს როგორც სასამართლოს, ისე სამართალდამცავ ორგანოებს, რომ თავი შეიკავონ ნებისმიერი წინასწარი შეფასებისგან, სანამ ბრალდებულის დანაშაული არ დადასტურდება კანონიერად.

უდანაშაულობის პრეზუმფცია წარმოადგენს არა მხოლოდ სამართლებრივ ნორმას, არამედ დემოკრატიული სახელმწიფოს მორალურ სტანდარტს.
მისი მიზანია:

• დაიცვას პირის ღირსება და რეპუტაცია;

• უზრუნველყოს სამართლიანი სასამართლო განხილვა;

• გადაანაწილოს მტკიცების ტვირთი ბრალდების მხარეზე;

• დაარწმუნოს საზოგადოება, რომ არავინ ისჯება მტკიცებულებების გარეშე.

სწორედ ამიტომ, ბრალის დამტკიცების პასუხისმგებლობა ეკისრება პროკურორს, ხოლო ყველა ეჭვი ყოველთვის უნდა გადაწყდეს ბრალდებულის სასარგებლოდ - ეს არის პრინციპი in dubio pro reo.

ევროპის ადამიანის უფლებათა და ძირითად თავისუფლებათა დაცვის კონვენციის მე-6 მუხლის მე-2 პუნქტი ამბობს:

„ყოველი პირი, ვისაც ბრალად ედება დანაშაული, ითვლება უდანაშაულოდ, სანამ მისი ბრალეულობა არ დამტკიცდება კანონით დადგენილი წესით.“

ევროსასამართლო არაერთ საქმეში ადასტურებს ამ პრინციპის სიღრმეს. მაგალითად:

საქმე „ბარბერა ესპანეთის წინააღმდეგ“ - სასამართლომ განმარტა, რომ მტკიცების ტვირთი ყოველთვის ეკისრება ბრალდების მხარეს, ხოლო ბრალდებულს არ აქვს ვალდებულება დაამტკიცოს საკუთარი უდანაშაულობა.
ნებისმიერი ეჭვი, რომელიც ვერ განიდევნება მტკიცებულებებით, უნდა გადაწყდეს ბრალდებულის სასარგებლოდ.

საქმე „სალაბიაკუ საფრანგეთის წინააღმდეგ“ - ევროსასამართლომ აღნიშნა, რომ სახელმწიფოს შეუძლია გარკვეულ შემთხვევებში დააწესოს პასუხისმგებლობის პრეზუმფცია, თუმცა ეს უნდა მოხდეს გონივრულ ფარგლებში და არ უნდა არღვევდეს დაცვის უფლებებს.
ანუ, სასამართლომ ყოველთვის უნდა შეაფასოს ყველა გარემოება და არ უნდა გამოიყენოს ბრალდების პრეზუმფცია ავტომატურად.

საქართველოს სასამართლო პრაქტიკაში უდანაშაულობის პრეზუმფცია არის ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად გამოყენებული დაცვის მექანიზმი.

სასამართლოები ვალდებულნი არიან თავი შეიკავონ ისეთი განცხადებებისგან, რომლებიც შეიძლება აღქმული იყოს როგორც პირის ბრალეულობის წინასწარი აღიარება - სანამ საბოლოო განაჩენი არ დადგება.

ასეთი მიდგომა უზრუნველყოფს:

• სამართლის სამართლიანობას,

• საზოგადოების ნდობას სასამართლოს მიმართ
  და

• ადამიანის უფლებების დაცვის მაღალი სტანდარტს.

უდანაშაულობის პრეზუმფცია არის სამართლებრივი უსაფრთხოების გარანტია, რომელიც იცავს მოქალაქეს სახელმწიფოს ძალაუფლების ბოროტად გამოყენებისგან.

ეს პრინციპი გვახსენებს, რომ სამართლიანობა იწყება ეჭვიდან, არა ბრალდებით - სანამ სასამართლო არ იტყვის თავის სიტყვას, ყველა უდანაშაულოა.