ბავშვთა უფლებები საქართველოში

ავტორი: ადმინისტრაციულ, სამოქალაქო საქმეთა და ბავშვთა უფლებებში სპეციალიზებული ადვოკატი ნათია ნაკაშიძე

ბავშვთა უფლებების დაცვა თანამედროვე დემოკრატიული სახელმწიფოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი პრიორიტეტია. 1 ივნისი - ბავშვთა დაცვის საერთაშორისო დღე - წარმოადგენს არა მხოლოდ სიმბოლურ თარიღს, არამედ მნიშვნელოვან შესაძლებლობას, კიდევ ერთხელ შევაფასოთ, რამდენად ეფექტურად ხდება ბავშვთა უფლებების დაცვა და რეალიზება როგორც საქართველოში, ისე მსოფლიოში.

ისტორიულად, ბავშვები ხშირად იყვნენ დაუცველი ჯგუფი. მრავალი ქვეყნის რეალობაში ფართოდ იყო გავრცელებული ბავშვთა მიმართ ფიზიკური და ფსიქოლოგიური ძალადობა, შეზღუდული იყო განათლების ხელმისაწვდომობა, არ არსებობდა სათანადო სამედიცინო მომსახურება და ბავშვები ხშირად იყვნენ ჩართულნი მძიმე შრომაში ან ხდებოდნენ ტრეფიკინგის მსხვერპლნი. ამ ფონზე, ბავშვთა სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებელი და სოციალური დაუცველობა სისტემურ პრობლემას წარმოადგენდა.

თანამედროვე საერთაშორისო სამართალმა არსებითად შეცვალა ეს მიდგომა. 1989 წელს გაერთიანებული ერების ორგანიზაციის მიერ მიღებულმა „ბავშვის უფლებათა კონვენციამ“ შექმნა ახალი სტანდარტი, რომლის მიხედვითაც ბავშვი აღიქმება არა როგორც დაცვის ობიექტი, არამედ როგორც დამოუკიდებელი უფლებების მქონე პირი. კონვენციის თანახმად, ბავშვი, მისი ფიზიკური და გონებრივი სიმწიფის გათვალისწინებით, საჭიროებს განსაკუთრებულ სამართლებრივ და სოციალურ დაცვას როგორც დაბადებამდე, ისე დაბადების შემდეგ.

საქართველოსთვის ბავშვთა უფლებების დაცვა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი გახდა 1994 წლიდან, როდესაც ქვეყანა შეუერთდა აღნიშნულ კონვენციას და აიღო ვალდებულება უზრუნველყოს საერთაშორისო სტანდარტების იმპლემენტაცია ეროვნულ სამართალში. ამ პროცესის მნიშვნელოვანი ეტაპი იყო 2019 წელს „ბავშვის უფლებათა კოდექსის“ მიღება, რომელმაც სისტემურად და დეტალურად განსაზღვრა ბავშვთა უფლებების დაცვის მექანიზმები.

ბავშვის უფლებათა კონვენცია ეფუძნება ოთხ ძირითად პრინციპს, რომლებიც წარმოადგენს თანამედროვე ბავშვთა უფლებების დაცვის საფუძველს. ეს პრინციპებია სიცოცხლე, განვითარება, დაცვა და მონაწილეობა. სიცოცხლის პრინციპი გულისხმობს ბავშვის უფლებას გადარჩენაზე, ჯანმრთელობაზე და უსაფრთხო გარემოზე. განვითარების პრინციპი მოიცავს განათლების მიღების და ინდივიდუალური შესაძლებლობების სრულად რეალიზების უფლებას. დაცვის პრინციპი უზრუნველყოფს ბავშვის დაცვას ნებისმიერი ფორმის ძალადობისა და ექსპლუატაციისგან, ხოლო მონაწილეობის პრინციპი აღიარებს ბავშვის უფლებას ჰქონდეს საკუთარი აზრი და მონაწილეობა მიიღოს მისთვის მნიშვნელოვან საკითხებში.

მიუხედავად იმისა, რომ საქართველოს კანონმდებლობა სრულად იზიარებს საერთაშორისო სტანდარტებს და ქმნის ბავშვთა უფლებების დაცვის მყარ სამართლებრივ საფუძველს, პრაქტიკაში კვლავ რჩება მნიშვნელოვანი გამოწვევები. ერთ-ერთი ყველაზე სერიოზული პრობლემა არის ბავშვთა მიმართ ძალადობა, რომელიც ხშირად მოიცავს როგორც ფიზიკურ, ისე ფსიქოლოგიურ ფორმებს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ოჯახში ძალადობის გავლენა ბავშვებზე, რადგან ასეთი გარემო მნიშვნელოვნად აზიანებს მათ ფსიქო-ემოციურ მდგომარეობას.

სოციალური გამოწვევებიც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. საერთაშორისო ორგანიზაციების, მათ შორის UNICEF-ის კვლევების მიხედვით, მიუხედავად სიღარიბის მაჩვენებლის შემცირების ტენდენციისა, საქართველოში ყოველი მეხუთე ბავშვი კვლავ სიღარიბის ზღვარს მიღმა ცხოვრობს. ასევე აქტუალურია ქუჩაში მცხოვრები და მომუშავე ბავშვების პრობლემა, რაც მიუთითებს სოციალურ დაცვის სისტემის გაუმჯობესების აუცილებლობაზე.

ბავშვთა უფლებების დარღვევის ერთ-ერთ მძიმე ფორმას წარმოადგენს ბავშვთა ექსპლუატაცია და არასრულწლოვანთა ჩართვა უკანონო საქმიანობაში. აღნიშნული პრობლემები კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს იმას, რომ მხოლოდ საკანონმდებლო რეგულაციები საკმარისი არ არის - აუცილებელია მათი ეფექტური განხორციელება პრაქტიკაში.

საბოლოოდ, უნდა აღინიშნოს, რომ ბავშვთა უფლებების დაცვა არ არის მხოლოდ სახელმწიფოს ვალდებულება. ეს არის საზოგადოების საერთო პასუხისმგებლობა, რომელიც მოითხოვს როგორც სამართლებრივ, ისე სოციალურ და კულტურულ მიდგომას. მხოლოდ ამ გზით არის შესაძლებელი ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც თითოეული ბავშვი შეძლებს სრულფასოვან განვითარებას და საკუთარი უფლებების რეალიზებას.