გარიგება - სასყიდლიანი გარიგება - უსასყიდლო გარიგება

გარიგება წარმოადგენს კერძო სამართლის ერთ-ერთ ფუნდამენტურ ინსტიტუტს, რომლის მეშვეობითაც იქმნება, იცვლება ან წყდება სუბიექტთა სამოქალაქო უფლებები და ვალდებულებები.

გარდა ფორმისა და მონაწილეთა რაოდენობისა, გარიგებებს მნიშვნელოვანი კლასიფიკაციები გააჩნიათ შინაარსის, მიზნისა და სამართლებრივი შედეგების მიხედვით. ერთ-ერთ მნიშვნელოვან კრიტერიუმს წარმოადგენს გარიგების სასყიდლიანობა და უსასყიდლობა.

სასყიდლიანი გარიგება არის ისეთი ტიპის გარიგება, სადაც მხარეები ერთმანეთისგან მოითხოვენ თავის მხრივ ფასის ან სხვა სახის საზღაურის გაწევას. ამის ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითია ნასყიდობის ხელშეკრულება, როდესაც ერთ მხარეს ეკისრება ნივთის გადაცემის ვალდებულება, ხოლო მეორე მხარეს ფულადი თანხის გადახდა. სასყიდლიანი გარიგებისას, თითოეულ მხარეს გააჩნია როგორც უფლება, ასევე ვალდებულება.

უსასყიდლო გარიგება გულისხმობს იმას, რომ ერთმა პირმა უსასყიდლოდ გადასცეს მეორეს ქონება ან უფლება, კომპენსაციის გარეშე. ამის ყველაზე გავრცელებული მაგალითია ჩუქება. ასეთ გარიგებაში ერთ მხარეს გააჩნია მხოლოდ ვალდებულება (მაგ. ნივთის გადაცემა), ხოლო მეორე მხარეს - მხოლოდ უფლება (ნივთის მიღება).

საზოგადოებაში ხშირად გამოიყენება გამონათქვამები, როგორიცაა "მყარი გარიგება" ან "არამყარი გარიგება", თუმცა საჭიროა განვმარტოთ, რომ სამოქალაქო სამართლის ტერმინოლოგიაში ასეთი კლასიფიკაცია არ არსებობს. სამართლებრივად, ყველა გარიგება განიხილება ინდივიდუალურად და მისი ძალა, კანონიერება და შედეგები განისაზღვრება შესაბამისი სამართლებრივი ნორმებით. გარიგება ან აკმაყოფილებს კანონით დადგენილ პირობებს და იწვევს სამართლებრივ შედეგს, ან არ აკმაყოფილებს და ითვლება ბათილად.

სამწუხაროდ ქართულ რეალობაში ხშირია შემთხვევები, როდესაც მხარეები დებენ ისეთ გარიგებებს, რომლებიც არ ასახავს რეალობას, მაგალითად, დებენ ნასყიდობის ხელშეკრულებას, როდესაც რეალურად სახეზეა ჩუქება. ეს მიდგომა ეფუძნება ცრურწმენას, თითქოს "ნასყიდობის ხელშეკრულება უფრო მყარია, ვიდრე ჩუქება“, ,,ჩუქება უფრო იოლად გასაუქმებელია, ვიდრე ნასყიდობა". მსგავს გარიგებებს ეწოდება თვალთმაქცური გარიგებები. სამართლებრივად, თვალთმაქცური გარიგება წარმოადგენს გარიგებას, რომლის გარეგნული ფორმა განსხვავდება რეალური შინაარსისგან. ასეთ გარიგებაში მხარეები მიზანმიმართულად აფორმებენ ერთ გარიგებას ფორმალურად, მაგრამ შინაარსობრივად შეთანხმებულნი არიან სხვა ტიპის ურთიერთობაზე.

სინამდვილეში კი კანონი არ განასხვავებს გარიგების "მყარობას" ფორმის მიხედვით, სამართლებრივად, მნიშვნელოვანია შინაარსი და მხარეთა ნამდვილი ნება.